głównakognitywistykaencyklopedianauki o mózguSI i robotykaartykułyksiążkiz krajuwydarzenialinkio stroniepomoc
baner

Przejdź niżej

_

Zobacz też na stronie

_

Dorobek Redakcji strony

Marek Kasperski
okładka2007, konsultacja merytoryczna: D. Casacuberta, Umysł. Czym jest i jak działa, Świat Książki.

_

okładka2006, redakcja merytoryczna: T. Stafford, M. Webb, 100 sposobów na zgłębienie tajemnic umysłu, Onepress.

_

okładka2005, redakcja merytoryczna: J. Hawkins, S. Blakeslee, Istota inteligencji, Onepress.

_

okładka2003, książka autorska: M. Kasperski, Sztuczna Inteligencja, Helion, (nakład wyczerpany).

_

Tomasz Komendziński
okładkaredaktor pisma: "Theoria et Historia Scientiarum. An International Interdisciplinary Studies".

_

okładka2003, redakcja: O myśleniu procesualnym: Charles Hartshorne i Charles Sanders Peirce, Wyd. UMK.

_

okładka2002, redakcja merytoryczna: S. Pinker, Jak działa umysł, Książka i Wiedza.

_

okładka2002, redakcja wraz z A. Szahajem: Filozofia amerykańska dziś, Wyd. UMK.

_

Leszek Nowaczyk
2006, redakcja merytoryczna: Rusz głową -  jak szybko podnieść poziom swojej inteligencji, Świat Książki.
_

 

 
Tu jesteś: encyklopedia / problematyka / pamięć

_

10 sierpnia 2010
ostatnia modyfikacja

pamięć

Pamięć intuicyjnie można określić jako pewnego rodzaju komputerowy proces wejścia i wyjścia, bez łączącego je etapu interpretacji. Najpierw zapisywane są pewne informacje [etap wejścia], a potem, w odpowiednim momencie, odczytywane [etap wyjścia]. Lecz taki intuicyjny model nie jest bliski prawdy. Jeżeli byłby on dobrym modelem, wówczas bez zastanowienia należałoby stwierdzić, iż świetnym przykładem pamięci są kasety VHS, czy płyty DVD.

Nie możemy zapomnieć, że wówczas, gdy mówimy o pamięci naturalnej (w przeciwieństwie do typów pamięci np. komputerowych), mówimy również o umyśle. A całość jest sama w sobie pewnego rodzaju modelem (Por. R. Piłat, Umysł jako model świata, 1999). W związku z zapamiętywaniem informacji następuje również proces przyswajania informacji – tzn. wcielania informacji w istniejącą już strukturę pamięci (wzbogacanie modelu). Odszukiwane są wzorce podobieństw i różnic, które mogą stanowić podstawę dopasowania nowej [wchodzącej].

Do tej pory pojęcie pamięci doczekało się wielu definicji, w ramach których funkcjonują różne metodologie badania pamięci. I tak wg klasyfikacji pamięci na zdolność i proces wyszczególnia się następujące jej aspekty:

P. rozumiana jako zdolność

P. rozumiana jako proces

właściwość jednostki będąca warunkiem pojawienia się pewnego procesu proces, którego konsekwencje ujawniają się w zachowaniu
element psychicznego wyposażenia jednostki, wykazujący duże różnice indywidualne proces złożony z uniwersalnych faz - identycznych u wszystkich ludzi: f. kodowania, przechowania i odtwarzania
jako składnik inteligencji, a więc tego elementu psychicznego wyposażenia jednostki, który w dużym stopniu zdeterminowany jest przez czynniki genetyczne jest fazą przetwarzania informacji
składa się ze zdolności specyficznych składa się z różnych faz
poszczególne zdolności specyficzne odnoszą się do różnych dziedzin (np. pamięć melodii, pamięć cyfr, pamięci dat itd.) istnieją specyficzne procesy przetwarzania informacji, charakterystyczne dla różnych form pamięci (np. pamięci semantycznej czy pamięci autobiograficznej)
możliwe jest doskonalenie albo ćwiczenie całej pamięci możliwe jest doskonalenie poszczególnych faz procesu pamięciowego - przede wszystkim fazy kodowania i fazy odtwarzania

Tabela za: T. Maruszewski, Psychologia poznania, s. 120.

 

_

podstawowe typy pamięci

_

PAMIĘĆ SENSORYCZNA (ultrakrótkotrwała)

Ten TYP pamięci odkrył w 1960 r. G. Sperling, po raz pierwszy opisując ją w artykule The information available in brief visual presentations (1960).

W czasie badań pamięci krótkotrwałej, do których używano plansz z szeregami wypisanych znaków (cyfr bądź liter), zauważył on, że poddawani temu eksperymentowi ochotnicy wykazywali niezwykłe właściwości zapamiętywania poprawnie 5 pierwszych znaków, niezależnie ile znaków szereg liczył. W ten sposób zauważył, że niezależnie od ilości prezentowanej informacji człowiek jest zdolny do zapamiętania pięciu pojedynczych porcji informacji zaledwie przy użyciu jednego "rzutu oka".

 

PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA (krótkoterminowa) I MODEL 7±2

Pamięcią krótkotrwałą (albo krótkoterminową) posługujemy się w czasie zapamiętywania np. numeru telefonu, gdy do kogoś dzwonimy. Kiedy tak kiedyś rozmyślałem nad pamięcią krótkotrwałą – jadąc w taksówce – zdałem sobie sprawę, że najlepszym przykładem działania tego rodzaju pamięci jest właśnie taksówkarz, który musi zapamiętać adres, pod który ma nas podwieźć.

W 1956 r. G. Miller na przełomowej dla CS konferencji w MIT, przedstawił swój model pamięci krótkotrwałej 7±2, gdzie cyfry oznaczają liczbę elementów (albo kęsów), które człowiek jest w stanie pomieścić naraz. Model ten został przedstawiony szerzej w jego artykule The magical number seven, plus or minus two: Some limits on our capacity for processing information (1956).

 

PAMIĘĆ TRWAŁA (długotrwała; długoterminowa)

Pierwszy, który zwrócił uwagę na ten typ pamięci – najbliższej rozumieniu potocznemu – był William James. W swojej książce The principles of psychology (1890), nazwał ją pamięcią wtórną.

Sądzi się, że pamięć długoterminowa – w przeciwieństwie do poprzednich typów – jest nieograniczona, chociaż gdzie niegdzie wspomina się, iż posiada ona wartość krytyczną w wysokości 1 mln różnych informacji (dla przeciętnego człowieka).

 

_

wyróżniane rodzaje pamięci

_

SEMANTYCZNA

Jest to rodzaj pamięci, który wymaga od swojego użytkownika znajomości języka. Jego głównym zadaniem jest możność pamiętania przez podmiot treści i znaczeń pojęć.

Ten rodzaj pamięci wprowadził Endel Tulving, dokonując w jednym ze swych artykułów (Episodic and semantic memory, 1972) rozróżnienia na pamięć semantyczną i epizodyczną.

Przykładem modelowania pamięci semantycznej są współcześnie sieci semantyczne.

 

EPIZODYCZNA

Pierwsze wzmianki na temat tego rodzaju pamięci Tulving przedstawił już w artykule Episodic and semantic memory. Swoją koncepcję jednak rozwijał jeszcze w Encoding specificity and retrieval processes in episodic memory (1973), Elements of episodic memory (1983) i Precis of Elements of episodic memory (1984).

Pamięć epizodyczna ma za swój przedmiot czyste doznania zmysłowe – zdarzenia i epizody. Stanowi ona pamięć o tym, co zaszłe.

 

AUTOBIOGRAFICZNA

Ten rodzaj pamięci ma swoje początki w praca Tulvinga (1973, 1983, 1984). Najkrócej chcąc się wyrazić na jej temat, należałoby stwierdzić, iż stanowi ona o naszych doświadczeniach życiowych.

Ten rodzaj pamięci przede wszystkim był istotny dla rozwoju całej gałęzi psychologii. Takie pojęcia jak: "retrospekcja", "metoda swobodnych skojarzeń" Francisa Galtona (asocjacyjna), czy też "psychoanaliza", nie miały by racji bytu bez pamięci o swoich przeżyciach.

 

EJDETYCZNA (fotograficzna)

Ten rodzaj pamięci owiany jest mitami. Uważa się, że niektórzy ludzie – posiadający ją – potrafią wytwarzać wrażenia wzrokowe równie intensywne, jak w czasie doświadczania pierwotnych bodźców.

Jest rzeczą dosyć kontrowersyjną udowodnienie istnienia tej pamięci, nawet u nielicznych. W rezultacie światek psychologów poznawczych i specjalistów z neuronauk podzielony jest na tych, którzy twierdzą o jej istnieniu i na tych, którzy zaprzeczają takowemu.

 

_

modele pamięci

_

MODEL STANDARDOWY

Zadaniem modelu standardowego jest powiązanie w jedną całość wszystkich typów pamięci – a więc: pamięci ultrakrótkotrwałej (sensorycznej, pamięci krótkotrwałej i pamięci długotrwałej. Poniżej przedstawiam taką propozycję.

Rysunek za: T. Maruszewski, Psychologia poznania, s. 126.

 

MODEL 4+1

Z pojęciem modelu pamięci 4+1 spotykamy się przy okazji projektu CAM-Brain – próby skonstruowania sztucznego mózgu. Został on przedstawiony w książce autora tego modelu, Andrzeja Bullera (Sztuczny mózg. To już nie fantazje, 1998).

Model ten składa się z następujących modułów, reprezentowanych tu przez tytułową sumę cyfr (4+1):

  • pamięci proceduralnej, która odpowiedzialna jest chociażby za naciśnięcie na pedał hamulca;
  • pamięci epizodycznej, która jest magazynem wspomnień (czyli dokładnie tak, jak wyżej to zostało już przedstawione);
  • pamięci semantycznej, odpowiedzialnej za znaczenia i identyfikację doznań zmysłowych (trochę inaczej niż powyżej);
  • pamięci filtrującej, wymazującej niepotrzebne wzorce z pamięci tak epizodycznej, jak i semantycznej;
  • pamięci operacyjnej (robocza), spinającej wszystkie cztery pozostałe rodzaje w jeden zintegrowany system.

Powyższe rozróżnienia i zależności można przedstawić za pomocą poniższego rysunku

Rysunek za: A. Buller, Sztuczny mózg, s. 89.

 

Jak uważa autor wyżej zaprezentowanego modelu, A. Buller: "Można przypuszczać, że dowolny system o strukturze 4+1, mający wystarczająco pojemne pamięci składowe, wystarczająco złożony system połączeń oraz odpowiedni algorytm modyfikacji zasobów informacyjnych, będzie uczył się, myślał i inteligentnie działał." [A. Meller, Wywiad z A. Bullerem, w: "Software 2.0", Nr 2/2001, s. 38.]

 

_

rodzaje zaburzeń

_

AMNEZJA – niezdolność do zapamiętywania faktów.

AMNEZJA WSTECZNA (retrogranda) – niezdolność do pamiętania faktów poprzednich, tzn. występujących przed uaktywnieniem się zaburzenia.

AMNEZJA NASTĘPCZA (anterogranda) – niezdolność do zapamiętywania nowych faktów.

CHOROBA ALZHEIMERA – choroba ta ma tendencję do atakowania hipokampa, w ramach czego uszkodzona zostaje spora część pamięci długotrwałej.

DEMENCJA STARCZA (otępienna) – w miarę starzenia się mózgu następuje regres zdolności umysłowych, m.in. pamięci.

HIPOMNEZJA – osłabienie pamięci.

HIPERMNEZJA – uporczywie pojawiające się nawroty wspomnień ze zdarzenia traumatycznego (czyli takiego, które spowodowało zaburzenie emocjonalne, np. wypadki wojny, śmierć bliskiej osoby, przy której uczestniczyliśmy itd.).

PARAMNEZJA – zespół zafałszowania pamięci.

 

_

ciekawostki

_

PAMIĘĆ DŁUGOTERMINOWA. Uważa się, iż powstanie tego typu pamięci należy wiązać z rozszerzającą się wśród coraz wyższych pięter ewolucji koniecznością orientacji w terenie. Zapamiętywanie na stałe charakterystycznych punktów w terenie pozwala w późniejszym czasie się do nich odwołać w celu znalezienia np. swego gniazda z pisklętami.

SIEDZIBA PAMIĘCI. W latach 40-50 XX stulecia, jeden z najwybitniejszych neurochirurgów Wilder Penfield przeprowadzał badania nad siedzibą pamięci. W tym samym czasie, niezależnie od Penfielda, badania takie przeprowadzał K. Lashley. Penfield przeprowadzając operacje na otwartej czaszce (tzw. trepanacje czaszki) drażnił elektrodami części korowe mózgu (tkanka mózgowa nie jest wrażliwa na ból). Przy każdym takim zabiegu okazywało się, że pacjenci przypominali sobie fakty, o których myśleli, że już dawno nie pamiętają. W rezultacie, rozpatrując ok. 40 przypadków, Penfield doszedł do wniosku, iż siedliskiem pamięci są płaty skroniowe, a tzw. ślady pamięciowe zapisywane są w mózgu w taki sposób, iż umożliwiają późniejszych dokładne ich odczytanie – niczym zapis na kasecie video. Niestety dalsze eksperymenty dostarczyły dowodów, że tylko nieliczni z pacjentów przypominali sobie prawdziwe wspomnienia. W konsekwencji też Penfield, ale i K. Lashely, który otrzymał podobne wyniki, doszli do wniosku, że nie ma jednego miejsca pamięci.

PRZYPADEK H. M. Współcześnie przyjmuje się za bardzo prawdopodobne, że mózgową siedzibę pamięci jest hipokamp, a na pewno odpowiada on za tworzenie nowych śladów pamięciowych.

Do hipotezy tej doprowadziły badania, które przeprowadził w połowie lat 50-tych, William Beecher Scoville, chirurg przeprowadzający operacje usunięcia przyśrodkowych powierzchni obu płatów skroniowych, gdzieś w okolicy układu limbicznego (hipokampu i ciała migdałowatego). Operacja ta miał spowodować zaprzestanie ataków padaczkowych. Jednym z pacjentów był H. M. (od którego powstał termin "przypadek H. M." oddający opisywaną tu przypadłość). Po operacji okazało się, że H. M. nie jest zdolny do zapamiętania żadnego faktu, mającego miejsce po fatalnej operacji., lecz również, że część z jego wspomnień uległa zdekompletowaniu.

NEURON PAMIĘCI. Jedna z najwybitniejszych przedstawicieli współczesnej neuroscience, Patricia Goldman-Rakic wraz ze swoimi współpracownikami ze Szkoły Medycznej w Yale na początku lat 90-tych przeprowadziła bardzo interesujący eksperyment, który szerzej opisała w artykule Prefrontal Cortical Dysfunction in Schizophrenia: The Relevance of Working Memory (1991) (W polskiej wersji językowej ukazał się artykuł autorki eksperymentu napisany dla "Scientific American".

Rysunek za: M.S. Gazzaniga, O tajemnicach ludzkiego umysłu, s. 65.

Powyższy schemat pokazuje przebieg eksperymentu. Małpa, która była obiektem eksperymentu, nauczona jest koncentrować spojrzenie na centralnym punkcie monitora telewizyjnego (ekran 1). W jednym punkcie na ekranie na chwilę (0,5 s) zapala się światło (ekran 2). Odroczenie reakcji na ów bodziec trwa do sześciu sekund (ekran 3). Punkt na środku ekranu znika, co stanowi dla małpy sygnał do przeniesienia wzroku do punktu, gdzie 'przed chwilą' paliło się światło, ale gdzie 'aktualnie' światło się nie pali.

Jednakże najważniejsze dla tego eksperymentu jest to, co działo się w tym czasie w mózgu małpy:

"Wyniki, które uzyskała, są jasne. Gdy małpa nauczyła się już wykonywać zadanie (tzn. koncentrować się na centralnym punkcie ekranu, przyp. M.K.), poszczególne neurony z obszaru płata czołowego reagowały w ściśle określony sposób. Wiele z nich wykazywało pewien stan pobudzenia (pewną częstość pojawiania się impulsów nerwowych) przed zadziałaniem bodźca. Gdy notowano pobudzenie odpowiedniego neuronu i światło z boku pojawiało się w odpowiednim punkcie, częstość pojawiania się impulsów nerwowych znacznie wzrastała. Najważniejsze jest jednak to, że gdy boczne światło zostało wyłączone, a małpa wciąż patrzyła się na centralne światło, stan pobudzenia neuronów nie zmniejszał się. Wysoki stan pobudzenia neuronów zanikał tuż przed momentem, gdy małpa odwracała wzrok od punktu centralnego w kierunku, gdzie przedtem było zapalone światło. To, co odkryła Goldman-Rakic, można by nazwać "neuronem pamięci". [M. S. Gazzaniga, O Tajemnicach ludzkiego umysłu, s. 66.]

AMNEZJA DZIECIĘCA. Mianem amnezji dziecięcej określa się powszechną niezdolność pamiętania faktów sprzed trzeciego roku życia. Pierwsze istotne badania z tego zakresu przeprowadzili J. A. Usher i U. Neisser, którzy opublikowali swe wyniki m.in. w artykule Childhood Amnesia and the Beginnings of Memory Four Early Life Events (1993). Dowodzą tam, że związane jest to z organizowaniem się struktury mózgowej, która dopiero w wieku 3-4 lat przybiera możliwość zapamiętywania faktów. Dzisiaj jest to powszechnie akceptowany pogląd.

WDRUKOWANIE – szybkie uczenie się. Tym terminem w zoopsychologii określa się zjawisko mogące nastąpić tylko w ściśle określonym czasie od narodzin dziecka. Jego głównym zadaniem jest wpisanie [wdrukowanie] jakiegoś istotnego dla przetrwania gatunku wzorca. Do najczęstszych wzorców, zaliczanych do wdrukowania, są: wzorzec matki, wzorzec partnerki płciowej, wzorzec zaleceń godowych (np. pieśń danego gatunku ptaka), czy też wzorzec zagrożenia (np. koloru czerwonego jako zagrożenia).

Przykładem wdrukowania może być wzorzec matki dla pisklęcia gęsi gęgawej, tak opisany:

"Gąsiątko, które lęgnie się w inkubatorze – nie jest zatem wysiedziane przez matkę – po wykluciu się przyłącza się w pierwszych godzinach życia do każdej istoty żywej lub przedmiotu, który znajduje się w jego polu widzenia, i odnosi się do nich, jak do matki. Jeśli jest to człowiek, pisklę podąża za nim, nawet przebiegając poprzez stadko innych gąsiąt swego gatunku, które go zupełnie nie interesują. Dla pisklęcia istnieje tylko ten człowiek, którego zobaczyło jako pierwszą poruszającą się istotę, skoro tylko ujrzało światło dzienne. Jeśli z pobliżu nowo wyklutego gąsiątka przesuwać będziemy wykonaną z drewna kaczkę, pobiegnie ono w ślad za drewnianym ptakiem. (...) Dla kaczek i kur okres wrażliwości, w czasie którego wdrukowanie jest możliwe, przypada między 13 a 16 godziną po wykluciu. Również u człowieka obserwuje się podobne zjawisko, ale nie jest ono dotąd dokładnie zbadane. Wydaje się jednak, że u dziecka okres wrażliwości na wdrukowanie mieści się między 6 tygodniem a 6 miesiącem życia." [W. Ullrich, Zoopsychologia, PWN, Warszawa 1973, s. 98-100.]

TRANSFER PAMIĘCI. Jest to hipoteza, którą podzielało (i podziela?) kilku naukowców wychodzących z założenia, że wspomnienia są kodowane w pewnych cząsteczkach – które to oczywiście trzeba znaleźć i zidentyfikować. W rezultacie można by doprowadzić do sytuacji, kiedy zidentyfikowane cząsteczki z pewną zawartością wspomnień można by wstrzykiwać osobom trzecim – np. znajomość dzieł zebranych Shakespeare'a.

Do tej pory eksperymenty prowadzone wyłącznie na insektach, lecz kontrowersyjność tej hipotezy i śmierć jednego z głównych eksperymentatorów pogrzebały fundusze i przez to dalsze badania.

Więcej na ten temat zob. H. Colllins, T. Pinch, Golem czyli co trzeba wiedzieć o nauce, CiS, Warszawa 1998.

OLIMPIADA. Co roku w Londynie odbywa się Olimpiada Umysłów, w której startują kandydaci na na I miejsce Master Mnemonic. Do konkurencji należą m.in. zapamiętanie 1000 liczb na raz w czasie 15 minut czy zapamiętanie kolejności kart w talii w ciągu 40 sekund. Aby sprawdzić, czy kandydat dobrze zapamiętał kolejność kart wymaga się od niego ułożenia potasowanej talii w kolejności, z którą się zapoznał - ma na to 3 minuty.

Kilkukrotnym mistrzem świata w olimpiadzie pamięci jest Dominik O'Brien.

 

Hasło: Marek Kasperski.

 

_

artykuły

_

    • T. Buzan, Pamięć na zawołanie, tłum. M. Siurawski [e-książka-].
    • A. Hebenstreit, Rodzaje pamięci (plik spakowany-).
    • H. Lorayne, Sekrety superpamięci, tłum. M. Siurawski [e-książka-].
    • T. Maruszewski, Psychologia procesów poznawczych. Pamięć (plik spakowany-).
    • T. Maruszewski, Psychologia procesów poznawczych. Pamięć epizodyczna i autobiograficzna (plik spakowany-).

 

_

© Marek Kasperski / 2000-2008

 

Szukaj w wortalu

_

Oferta e-sklepu

okładkiTematyka: filozofia umysłu, filozofia języka, neuroscience, psychologia kognitywna, robotyka, sztuczna inteligencja

Autorzy: Arbib, Boden, Breazeal, Calvin, Churchland, Dennett, Edelman, Ekman, Gazzaniga, Greenfield, Hofstadter, Johnson-Laird, Kurzweil, Loftus, McCorduck, Minsky, Moravec, Norman, Pylyshyn, Searle, Schank, Stillings, Wortman...

więcej »

_

Oferta Partnerów

okładkaT. Stafford, M. Webb, 100 sposobów na zgłębienie tajemnic umysłu, Onepress 2006.

Nowości z wyd. Helion

_

Nasi Partnerzy

baner.baner.

_